चंद्रपुरमध्ये एप्रिल 21, 2025 रोजी दुपारी 4:04:06 वाजता चंद्रपुर येथे 45.6 डिग्री सेल्सियसचा रेकॉर्ड तापमान नोंदवला गेला — भारतातील सर्वात जास्त तापमान. हे तापमान सामान्यापेक्षा 3.6 डिग्री जास्त होते. पण त्याच दिवशी, महाराष्ट्र टाइम्स च्या दुसऱ्या अहवालात 44.6 डिग्री सेल्सियसचा आकडा देण्यात आला. एकाच बातमीत एक डिग्रीचा फरक? हे फक्त त्रुटी नाही — हे उष्णतेच्या अत्यंत अस्थिरतेचे प्रतीक आहे. निलेश झाडे यांनी जमिनीवरून नोंदवलेल्या या आकड्यांनी विदर्भातील उष्णतेची अवस्था जगाला समजवली. त्यांनी लिहिले: "आज देशात सर्वाधिक तापमानाची नोंद चंद्रपुरात झाली आहे."

विदर्भ: भारताचे गरम अग्निकुंड

मागील दोन दिवसांपासून विदर्भातील जिल्हे देशात सर्वात उष्ण ठरले आहेत. एप्रिल 20 रोजी नागपूर येथे देशातील सर्वात जास्त तापमान नोंदवले गेले. त्यानंतर दुसऱ्या दिवशी चंद्रपुराने ते ओलांडले. हे फक्त एक दिवसाचे घडले नाही — हे एक नमुना आहे. विदर्भातील तापमान दररोज वाढत आहे. गेल्या आठवड्यात अनेक गावांमध्ये पाण्याची कमतरता झाली. शेतकरी शेतातून निघून आले. बाजारात फळ-भाजीची किंमत उडाली. अनेक लोकांनी म्हटले, "आता उन्हात बाहेर पडणे हे जिवंत राहण्याची लढाई बनले आहे."

अतिरेकी उष्णता का?

क्लाइमेट-डेटा.ऑर्ग नुसार, चंद्रपुरमध्ये नोव्हेंबर महिन्यातील सर्वात उष्ण दिवस नोव्हेंबर 8 रोजी असतो — तेव्हा तापमान 30.9 डिग्री सेल्सियस इतके असते. आता एप्रिलच्या मध्यात 45.6 डिग्री? हे निसर्गाचे नियम ओलांडले आहे. अॅक्यूवेदरच्या डेटानुसार, चंद्रपुरचे सामान्य नोव्हेंबरचे दिवसाचे तापमान 28.3 ते 33.3 डिग्री सेल्सियस असते. तर आता ते 45.6? हे फक्त उष्णतेचे वाढणे नाही — हे एक तोडगा आहे.

आपण लक्षात घ्यायचे आहे की ऑक्टोबर 2025 रोजी चंद्रपुरचे तापमान 32.8 डिग्री होते. फक्त छह महिन्यांनंतर ते 45.6 झाले? हे जगातील कोणत्याही जागेत नोंदवलेले नाही. हे फक्त एक अपवाद नाही — हे वाढत असलेल्या जलवायू बदलाचे लक्षण आहे. महाराष्ट्र टाइम्स ने या बातमीला #climatechange, #heatwave अशा हॅशटॅग्जबरोबर लावले — हे फक्त ट्रेंड नाही, हे एक चेतावणी आहे.

लोकांचे जीवन कसे बदलले?

गावातील एक शेतकरी, रामू शिंदे, म्हणाला, "मी आता उचलू शकत नाही — गरमीत श्वास घेणे कठीण झाले. आमच्या गावात दोन वृद्धांना उष्णतेमुळे मृत्यू झाला. आम्ही लोक घरात बसले आहोत. बाहेर पडणे म्हणजे जिवंत राहण्याची लढाई."

मुंबईच्या एका वैद्यकीय संशोधकाने सांगितले, "45 डिग्रीच्या तापमानावर शरीराचे स्वाभाविक उष्णता नियंत्रण अपयशी होते. लहान म де आणि वृद्धांना थकवा, डिहायड्रेशन, अनियमित हृदयवाहिन्या आणि ब्रेन डॅमेजचा धोका वाढतो. हे फक्त एक उष्णता लागणे नाही — हे एक आरोग्य आपत्ती आहे."

अधिकारी काय म्हणतात?

महाराष्ट्र शासनाने आता विदर्भातील सर्व जिल्ह्यांसाठी उष्णता आपत्तीचा जाहीर केला आहे. राज्यातील वैद्यकीय व्यवस्था आणि पाण्याचे वितरण यावर जोर दिला जात आहे. परंतु एक अडचण आहे — अधिकारी तापमानाचे अचूक आकडे देऊ शकत नाहीत. काही स्थानिक अधिकारी म्हणतात, "आमच्याकडे नवीन उपकरणे नाहीत. जुने थर्मोमीटर चुकीचे आकडे देतात."

महाराष्ट्र टाइम्स च्या वृत्तवाहिनीवर एक व्हिडिओ आहे — ज्यात एक नागरिक असे म्हणतो, "आम्ही तापमानाची नोंद घेत आहोत — आमच्या घरी एक डिजिटल थर्मोमीटर आहे. आज ते 46.2 दाखवत होते. तुम्ही ते विश्वासाने घ्यायचे असल्यास, आम्ही ते नोंदवत आहोत."

आता काय होईल?

महाराष्ट्र वातावरण विभागाने अगोदरच एप्रिलच्या शेवटापर्यंत तापमान 44-46 डिग्रीच्या दरम्यान राहण्याची शक्यता दर्शवली आहे. विदर्भातील शेतीवर भीषण परिणाम होण्याची शक्यता आहे. गेल्या वर्षी नागपूर जिल्ह्यातील नारळाच्या बागा 80% नष्ट झाल्या. आता तर ते दुप्पट होऊ शकते.

काही विज्ञानज्ञ म्हणतात, "हे फक्त एक उष्णता लागणे नाही — हे एक नवीन वास्तव आहे. आता आपल्याला उष्णतेच्या सामन्यासाठी नवीन नियम लागू करायचे आहेत. शाळा बंद, कामाचे वेळ बदल, शहरात छतांवर हिरवळ लावणे — हे आता गरजेचे आहे."

ऐतिहासिक संदर्भ: आता काय वेगळे आहे?

2015 मध्ये चंद्रपुरमध्ये 44.5 डिग्रीचा रेकॉर्ड झाला होता. तेव्हा ते नवीन वाटले. 2022 मध्ये नागपूरमध्ये 45.1 डिग्री नोंदवले गेले. तेव्हा आपण म्हणालो, "हे आता नवीन रेकॉर्ड आहे." आता 2025 मध्ये 45.6? हे फक्त रेकॉर्ड बदलणे नाही — हे एक नवीन वास्तवता आहे. जेव्हा एका जिल्ह्यातील तापमान दरवर्षी 0.5 डिग्री वाढत असेल, तेव्हा ते निसर्गाचे नियम ओलांडत जाते. आता आपण जगातील तापमान वाढीचे एक लहान भाग आहोत.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

चंद्रपुरमध्ये अशी उष्णता का नोंदवली जात आहे?

चंद्रपुर हे उत्तर भारतातील एक शुष्क प्रदेश आहे, जिथे जमीन वाळलेली आहे आणि वनस्पती कमी आहे. येथे उन्हाळ्यात वारे उत्तरेकडून येतात, ज्यामुळे तापमान अधिक वाढते. गेल्या 10 वर्षांत वृक्षांचे वनस्पती नष्ट झाले आहे, ज्यामुळे उष्णता अधिक राहते. जलवायू बदलामुळे ही प्रक्रिया वेगवान झाली आहे.

महाराष्ट्र टाइम्स च्या दोन वेगळ्या तापमान आकड्यांमुळे काय झाले?

हे तापमान मोजण्याच्या उपकरणांच्या अनियमिततेचे प्रतीक आहे. काही स्थानिक उपकरणे जुनी आहेत, तर काही डिजिटल असूनही त्यांचे कॅलिब्रेशन चुकीचे आहे. हे वृत्तांतातील अनिश्चितता लोकांच्या विश्वासाला धोका देते. वैज्ञानिकांचे म्हणणे आहे की अचूक तापमानाच्या मोजमापासाठी राष्ट्रीय वातावरण विभागाच्या मानकांची आवश्यकता आहे.

विदर्भातील शेतकरी आता काय करत आहेत?

शेतकरी आता शेती बंद करू लागले आहेत. काही लोक शहरात जात आहेत, काही विविध धान्यांचे बियाणे बदलू लागले आहेत. गेल्या वर्षी नागपूर जिल्ह्यातील नारळाच्या बागा 80% नष्ट झाल्या. आता शेतकरी नियमित आर्थिक मदतीची मागणी करत आहेत, पण शासनाकडून काहीही तात्काळ उपाय उपलब्ध नाहीत.

हे उष्णता लागणे केवळ चंद्रपुरमध्ये आहे का?

नाही. अहमदाबाद, जयपूर, बिलासपूर आणि गुजरातच्या काही भागांमध्येही 43-44 डिग्रीचे तापमान नोंदवले गेले आहे. पण चंद्रपुरमध्ये हे रेकॉर्ड आहे — आणि ते निरंतर वाढत आहे. हे फक्त एक जिल्हा नाही — हे एक नमुना आहे. भारतातील अनेक शहरे आता उष्णतेच्या नव्या वास्तवात जगत आहेत.

आता लोकांना काय करायचे आहे?

पाणी पिणे, उन्हात बाहेर पडू नये, शारीरिक काम कमी करणे — हे तात्काळ उपाय आहेत. शासनाला शाळा, दुकाने आणि कार्यालयांचे वेळ बदलायचे आहे. लोकांना उष्णता आपत्तीचे तालिम द्यायचे आहे. आणि सर्वात महत्त्वाचे — वृक्षांचे रोप लावणे, छतांवर हिरवळ लावणे आणि उर्जेचा वापर कमी करणे. हे आता जीवनाची गरज आहे.